คนที่เพิ่งรู้จักครีเอทีฟคอมมอนส์มักถามว่า สัญญาอนุญาตที่เขียนโดยองค์กรต่างประเทศใช้ได้จริงในประเทศไทยหรือไม่ และถ้าใช้ได้ มันไปเกี่ยวกับพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์อย่างไร คำตอบสั้นๆ คือ สัญญาอนุญาต CC ไม่ได้มาแทนกฎหมายลิขสิทธิ์ แต่ทำงานอยู่บนกฎหมายนั้น กฎหมายให้สิทธิ์แก่เจ้าของงาน แล้วเจ้าของใช้สิทธิ์นั้นอนุญาตให้คนอื่นใช้ผ่านสัญญาอนุญาต CC บทความนี้อธิบายหลักของกฎหมายลิขสิทธิ์ไทยที่เกี่ยวข้อง และชี้ว่า CC เพิ่มอะไรเข้ามา
สรุปสั้นๆ
- ลิขสิทธิ์ในไทยเกิดขึ้นเมื่อสร้างสรรค์งาน ไม่ต้องจดทะเบียน การแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์กับกรมทรัพย์สินทางปัญญาเป็นเพียงหลักฐานประกอบ
- กฎหมายให้เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิ์อนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิ์ได้ โดยกำหนดเงื่อนไขได้ สัญญาอนุญาต CC คือการใช้สิทธิ์ข้อนี้
- CC ไม่ได้ตัดข้อยกเว้นที่กฎหมายให้ไว้ เช่น การใช้งานโดยชอบธรรมตามมาตรา 32
- สิทธิ์ทางศีลธรรมของผู้สร้างสรรค์ยังอยู่ แม้งานจะใช้สัญญาอนุญาต CC
- บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ถ้ามีข้อพิพาทหรือสัญญาที่มีมูลค่า ควรปรึกษานักกฎหมาย
กฎหมายลิขสิทธิ์ไทยฉบับที่ใช้อยู่
กฎหมายหลักคือพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมมาแล้วหลายครั้ง ฉบับแก้ไขล่าสุดคือพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2565 ซึ่งมีผลใช้บังคับในเดือนสิงหาคม 2565 ก่อนหน้านั้นมีฉบับที่ 2 และฉบับที่ 3 ในปี 2558 และฉบับที่ 4 ในปี 2561
การแก้ไขแต่ละครั้งเพิ่มเรื่องที่ไม่มีในฉบับแรก เช่น ฉบับที่ 2 เพิ่มการคุ้มครองข้อมูลการบริหารสิทธิ์และมาตรการทางเทคโนโลยี และเพิ่มข้อยกเว้นเรื่องการขายต่อสำเนางานที่ได้มาโดยชอบ ฉบับที่ 4 เพิ่มข้อยกเว้นให้จัดทำสำเนางานในรูปแบบที่ผู้พิการทางการเห็นและผู้พิการทางการอ่านเข้าถึงได้ ตามสนธิสัญญามาร์ราเกช ส่วนฉบับที่ 5 เพิ่มกลไกให้เจ้าของลิขสิทธิ์แจ้งผู้ให้บริการออนไลน์ให้นำงานที่ละเมิดออก และเปลี่ยนอายุการคุ้มครองงานภาพถ่ายให้เป็นไปตามหลักทั่วไป
เวลาอ่านตัวบท ให้ดูฉบับที่รวมการแก้ไขแล้ว และตรวจกับราชกิจจานุเบกษาหรือเว็บไซต์ของกรมทรัพย์สินทางปัญญา เพราะเลขมาตราบางมาตราถูกแก้หรือเพิ่มมาตราย่อยเข้าไป
ลิขสิทธิ์เกิดขึ้นเมื่อไร และอะไรได้รับความคุ้มครอง
ตามมาตรา 6 งานที่ได้รับความคุ้มครองคืองานสร้างสรรค์ในแผนกวรรณคดี วิทยาศาสตร์ หรือศิลปะ ไม่ว่าจะแสดงออกด้วยวิธีหรือรูปแบบใด เช่น งานเขียน ภาพถ่าย ภาพวาด ดนตรี โสตทัศนวัสดุ และโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ลิขสิทธิ์เกิดขึ้นทันทีที่สร้างสรรค์งาน ไม่ต้องจดทะเบียนหรือทำพิธีใดก่อน
กรมทรัพย์สินทางปัญญามีบริการรับแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์ ซึ่งใช้เป็นหลักฐานเบื้องต้นแสดงความเป็นเจ้าของและวันที่สร้างสรรค์ได้ แต่ไม่ใช่เงื่อนไขของการได้รับความคุ้มครอง งานที่ไม่ได้แจ้งก็มีลิขสิทธิ์เหมือนกัน
มาตรา 6 ยังบอกว่าความคิด ขั้นตอน กรรมวิธี ระบบ หลักการ และทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์หรือคณิตศาสตร์ ไม่ได้รับความคุ้มครอง กฎหมายคุ้มครองการแสดงออก ไม่ใช่ความคิดเบื้องหลัง
งานที่ไม่มีลิขสิทธิ์ตามมาตรา 7
มาตรา 7 กำหนดสิ่งที่ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ ได้แก่ ข่าวประจำวันและข้อเท็จจริงที่เป็นเพียงข่าวสาร รัฐธรรมนูญและกฎหมาย ระเบียบ ข้อบังคับ ประกาศ คำสั่ง คำชี้แจง และหนังสือโต้ตอบของหน่วยงานของรัฐ คำพิพากษาและคำสั่งของศาลหรือเจ้าหน้าที่ และคำแปลหรือการรวบรวมสิ่งเหล่านี้ที่หน่วยงานของรัฐจัดทำ สิ่งเหล่านี้ใครก็นำไปใช้ได้ ไม่ต้องขออนุญาต และไม่ต้องติดสัญญาอนุญาต CC
แต่งานอื่นของหน่วยงานของรัฐ เช่น หนังสือ คู่มือ ภาพถ่าย หรือวิดีโอที่หน่วยงานจ้างทำ ยังมีลิขสิทธิ์ตามปกติ โดยมาตรา 14 ให้ลิขสิทธิ์ในงานที่สร้างขึ้นโดยการจ้าง ตามคำสั่ง หรือในความควบคุมของหน่วยงานของรัฐ เป็นของหน่วยงานนั้น เว้นแต่ตกลงกันเป็นหนังสือไว้เป็นอย่างอื่น
สิทธิ์ของเจ้าของลิขสิทธิ์ และการอนุญาตให้ผู้อื่นใช้
มาตรา 15 ให้เจ้าของลิขสิทธิ์มีสิทธิ์แต่ผู้เดียวในการทำซ้ำหรือดัดแปลง เผยแพร่ต่อสาธารณชน ให้เช่างานบางประเภท ให้ประโยชน์อันเกิดจากลิขสิทธิ์แก่ผู้อื่น และอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิ์ดังกล่าว โดยจะกำหนดเงื่อนไขอย่างใดก็ได้ แต่ต้องไม่เป็นการจำกัดการแข่งขันโดยไม่เป็นธรรม
ข้อนี้คือฐานของสัญญาอนุญาต CC เมื่อเจ้าของติด CC BY 4.0 กับงาน ก็คือการอนุญาตให้ทุกคนทำซ้ำ ดัดแปลง และเผยแพร่งานได้ ภายใต้เงื่อนไขว่าต้องแสดงที่มา การอนุญาตแบบนี้ต่างจากการโอนลิขสิทธิ์ตามมาตรา 17 ซึ่งต้องทำเป็นหนังสือและลงลายมือชื่อทั้งสองฝ่าย เพราะเจ้าของยังเป็นเจ้าของอยู่ และยังอนุญาตให้คนอื่นใช้ด้วยเงื่อนไขอื่นได้อีก
อายุการคุ้มครอง
โดยหลัก ลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุผู้สร้างสรรค์และต่อไปอีก 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย ตามมาตรา 19 งานบางประเภทนับต่างไป เช่น โสตทัศนวัสดุ ภาพยนตร์ และสิ่งบันทึกเสียง มีอายุ 50 ปีนับแต่สร้างสรรค์หรือนับแต่โฆษณาครั้งแรก งานศิลปประยุกต์มีอายุ 25 ปี และงานที่หน่วยงานของรัฐเป็นเจ้าของตามมาตรา 14 มีอายุ 50 ปี เมื่อพ้นอายุแล้ว งานตกเป็นสาธารณสมบัติ ใครก็ใช้ได้
สัญญาอนุญาต CC มีผลตลอดอายุลิขสิทธิ์ของงาน ไม่ได้ทำให้อายุสั้นลงหรือยาวขึ้น
ข้อยกเว้นการละเมิดลิขสิทธิ์ ยังใช้ได้กับงาน CC
มาตรา 32 วางหลักว่า การกระทำต่องานอันมีลิขสิทธิ์ที่ไม่ขัดต่อการแสวงหาประโยชน์ตามปกติของเจ้าของ และไม่กระทบกระเทือนถึงสิทธิ์อันชอบด้วยกฎหมายของเจ้าของเกินสมควร ไม่ถือเป็นการละเมิด แล้วยกตัวอย่างไว้ เช่น การวิจัยหรือศึกษาที่ไม่ใช่เพื่อหากำไร การใช้เพื่อประโยชน์ของตนเองหรือในครอบครัว การติชมหรือวิจารณ์โดยรับรู้ถึงความเป็นเจ้าของ การเสนอรายงานข่าว และการทำซ้ำหรือดัดแปลงโดยครูเพื่อประโยชน์ในการสอนของตน มาตรา 33 ยังให้อ้างอิงงานบางตอนโดยสมควรได้ หากรับรู้ถึงความเป็นเจ้าของ
สัญญาอนุญาต CC 4.0 ระบุไว้ชัดว่า ถ้าการใช้งานเข้าข้อยกเว้นหรือข้อจำกัดของลิขสิทธิ์ตามกฎหมาย ผู้ใช้ไม่ต้องทำตามเงื่อนไขของสัญญาอนุญาตสำหรับการใช้ส่วนนั้น พูดง่ายๆ คือ CC ไม่ได้ทำให้คนใช้งานมีสิทธิ์น้อยกว่าที่กฎหมายให้ไว้ แต่ให้เพิ่มขึ้น เช่น งาน CC BY นำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ได้ทั้งชิ้น ซึ่งข้อยกเว้นตามกฎหมายมักไม่ครอบคลุม
สิทธิ์ทางศีลธรรมไม่หายไปเพราะ CC
มาตรา 18 ให้ผู้สร้างสรรค์มีสิทธิ์แสดงว่าตนเป็นผู้สร้างสรรค์ และห้ามผู้อื่นบิดเบือน ตัดทอน ดัดแปลง หรือทำโดยประการอื่นที่ทำให้เกิดความเสียหายต่อชื่อเสียงหรือเกียรติคุณของผู้สร้างสรรค์ สิทธิ์นี้เรียกกันว่าสิทธิ์ทางศีลธรรม และยังอยู่กับผู้สร้างสรรค์แม้จะโอนลิขสิทธิ์ไปแล้ว
สัญญาอนุญาต CC 4.0 ไม่ได้อนุญาตสิทธิ์ทางศีลธรรม แต่ผู้อนุญาตตกลงสละหรือไม่ใช้สิทธิ์นั้นเท่าที่จำเป็นเพื่อให้ผู้ใช้ใช้สิทธิ์ตามสัญญาอนุญาตได้ และเท่าที่กฎหมายเปิดให้ทำ ในทางปฏิบัติ คนที่ดัดแปลงงาน CC BY ทำได้ตามปกติ แต่ไม่ควรดัดแปลงในทางที่ทำให้ผู้สร้างสรรค์เสียชื่อเสียง หรือทำให้ดูเหมือนผู้สร้างสรรค์รับรองงานดัดแปลงนั้น สัญญาอนุญาต CC เองก็ห้ามสื่อว่าผู้อนุญาตรับรองผู้ใช้ด้วย
CC เพิ่มอะไรให้ที่กฎหมายไม่ได้ให้
กฎหมายลิขสิทธิ์ให้เครื่องมือแก่เจ้าของ แต่ไม่ได้บอกว่าจะอนุญาตให้คนจำนวนมากใช้งานพร้อมกันอย่างไร ถ้าไม่มี CC เจ้าของที่อยากเปิดงานต้องเขียนเงื่อนไขเอง ซึ่งมักไม่ครบ อ่านยาก และคนใช้ไม่แน่ใจว่าตีความอย่างไร สัญญาอนุญาต CC ช่วยในหลายเรื่อง
- เงื่อนไขมาตรฐาน ทุกคนอ่านเงื่อนไขชุดเดียวกัน ผู้ใช้ในไทยและต่างประเทศเข้าใจตรงกัน
- สามระดับ มีหน้าสรุปที่อ่านง่าย ตัวสัญญาฉบับเต็มสำหรับนักกฎหมาย และข้อมูลที่เครื่องอ่านได้ ให้เครื่องมือค้นหากรองงานตามสัญญาอนุญาตได้
- เพิกถอนไม่ได้ คนที่ได้งานไปภายใต้ CC มั่นใจได้ว่าเงื่อนไขจะไม่ถูกเปลี่ยนย้อนหลัง
- แก้ไขการละเมิดได้ CC 4.0 ให้สิทธิ์ของผู้ใช้สิ้นสุดลงเมื่อไม่ทำตามเงื่อนไข แต่สิทธิ์กลับคืนมาเองถ้าแก้ไขภายใน 30 วันนับแต่รู้ถึงการละเมิด ช่วยคนที่ลืมให้เครดิตโดยไม่ได้ตั้งใจ
CC ไม่ได้ทำแทนเรื่องที่ต้องใช้สัญญาเฉพาะ เช่น การโอนลิขสิทธิ์ การให้ใช้สิทธิ์แต่ผู้เดียว หรือการจ่ายค่าตอบแทน ถ้าต้องการสิ่งเหล่านี้ต้องทำสัญญาแยก
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่างานที่ไม่ได้จดทะเบียนไม่มีลิขสิทธิ์ ลิขสิทธิ์เกิดขึ้นเองเมื่อสร้างสรรค์งาน
- คิดว่างานของหน่วยงานรัฐทุกชิ้นใช้ได้ฟรี มาตรา 7 ยกเว้นเฉพาะบางประเภท เช่น กฎหมาย ประกาศ และคำพิพากษา งานอื่นของรัฐยังมีลิขสิทธิ์
- คิดว่าใส่เครดิตแล้วใช้อะไรก็ได้ การให้เครดิตไม่ได้แทนการขออนุญาต ยกเว้นงานนั้นใช้สัญญาอนุญาตที่อนุญาตไว้แล้ว เช่น CC
- ติด CC กับงานที่โอนลิขสิทธิ์ให้คนอื่นไปแล้ว คนที่ไม่ใช่เจ้าของลิขสิทธิ์ให้อนุญาตไม่ได้
- เข้าใจว่าใช้เพื่อการศึกษาแล้วไม่ผิดเสมอ มาตรา 32 มีเงื่อนไข และการแจกงานของคนอื่นให้สาธารณะอาจเกินขอบเขต
คำถามที่พบบ่อย
สัญญาอนุญาต CC มีผลตามกฎหมายไทยหรือไม่
สัญญาอนุญาต CC เป็นการอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ ซึ่งมาตรา 15 รับรองให้เจ้าของลิขสิทธิ์ทำได้และกำหนดเงื่อนไขได้ และเราไม่พบบทบัญญัติที่ห้ามการอนุญาตลักษณะนี้ ถ้ามีข้อพิพาทจริง ควรปรึกษานักกฎหมาย
ใช้ CC แล้วยังฟ้องคนที่ละเมิดได้ไหม
ได้ เมื่อผู้ใช้ไม่ทำตามเงื่อนไข เช่น ไม่ให้เครดิต หรือใช้เชิงพาณิชย์ทั้งที่งานเป็น NC สิทธิ์ตามสัญญาอนุญาตของผู้ใช้คนนั้นสิ้นสุดลง การใช้หลังจากนั้นเป็นการใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต
ต้องแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์ก่อนติด CC ไหม
ไม่ต้อง แต่การแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์อาจช่วยเป็นหลักฐานเรื่องความเป็นเจ้าของและวันที่สร้างสรรค์ ถ้าวันหนึ่งต้องยืนยันสิทธิ์
งานที่หมดอายุลิขสิทธิ์แล้ว ติด CC ได้ไหม
ไม่ควร งานที่เป็นสาธารณสมบัติไม่มีเจ้าของที่จะอนุญาต ถ้าต้องการบอกให้คนรู้ว่างานนั้นเป็นสาธารณสมบัติ ให้ใช้เครื่องหมาย Public Domain Mark ของ Creative Commons แทน
CC 4.0 มีฉบับภาษาไทยไหม
หน้าสรุปสัญญาอนุญาตบน creativecommons.org มีภาษาไทยให้อ่าน ส่วนตัวสัญญาฉบับเต็มให้ดูที่หน้าสัญญาอนุญาตแต่ละแบบว่ามีคำแปลภาษาใดบ้าง
แหล่งข้อมูล
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2565 บน WIPO Lex วันประกาศใช้และวันมีผลบังคับ พร้อมลิงก์ไปยังฉบับรวมแก้ไข
- ราชกิจจานุเบกษา ตัวบทพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์และฉบับแก้ไขเพิ่มเติม
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2565 ในราชกิจจานุเบกษา ตัวบทที่ประกาศ รวมถึงมาตราว่าด้วยวันใช้บังคับ (180 วันนับแต่วันประกาศ)
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ ฉบับรวมแก้ไข โดยกรมทรัพย์สินทางปัญญา ฉบับรวมเพื่อความสะดวกในการอ่าน ตัวบทที่ใช้บังคับคือฉบับในราชกิจจานุเบกษา
- สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา ระบบกฎหมายกลาง สำหรับค้นตัวบทฉบับรวมแก้ไข
- กรมทรัพย์สินทางปัญญา ข้อมูลกฎหมายลิขสิทธิ์และบริการรับแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์
- Creative Commons Attribution 4.0 International: Legal Code ตัวสัญญาอนุญาตฉบับเต็ม รวมเรื่องข้อยกเว้น สิทธิ์ทางศีลธรรม และการสิ้นสุดสิทธิ์
- Creative Commons: Frequently Asked Questions
