หน่วยงานรัฐไทยเปิดชุดข้อมูลให้ดาวน์โหลดมากขึ้นทุกปี ทั้งสถิติ งบประมาณ พิกัดสถานที่ และข้อมูลบริการต่างๆ หลายชุดอยู่บนศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ data.go.th คำถามที่ตามมาคือ คนที่ดาวน์โหลดไปทำแอป ทำงานวิจัย หรือทำข่าว ใช้ได้แค่ไหน และหน่วยงานที่อยากเปิดข้อมูลให้กว้างที่สุดควรเลือกเงื่อนไขแบบใด บทความนี้เทียบ CC0 ของ Creative Commons กับข้อกำหนดการให้ใช้ข้อมูลของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ ที่หลายคนเรียกว่า DGA Open Government License และอธิบายว่าแต่ละแบบเหมาะกับอะไร
สรุปสั้นๆ
- CC0 คือการสละสิทธิ์เท่าที่กฎหมายเปิดให้ทำได้ ผู้ใช้ไม่ต้องให้เครดิต ไม่ต้องขออนุญาต
- ข้อมูลบน data.go.th ใช้ข้อกำหนดของ สพร. ซึ่งเปิดให้ใช้ได้กว้าง แต่ผู้ใช้ต้องอ้างอิงแหล่งที่มาเสมอ และมีข้อยกเว้นบางเรื่อง
- ข้อเท็จจริง กฎหมาย และประกาศของรัฐบางประเภทไม่มีลิขสิทธิ์อยู่แล้วตามมาตรา 7 ของ พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์
- สัญญาอนุญาตแบบเปิดไม่ได้ยกเว้นกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลที่ระบุตัวบุคคลได้ต้องจัดการก่อนเปิด
- ก่อนใช้ชุดข้อมูล ให้ดูเงื่อนไขที่หน้าชุดข้อมูลนั้นทุกครั้ง
CC0 คืออะไร
CC0 1.0 Universal เป็นเครื่องมือของ Creative Commons สำหรับเจ้าของงานที่อยากให้งานใช้ได้อย่างอิสระที่สุด ใกล้เคียงกับสาธารณสมบัติ CC0 ไม่ใช่สัญญาอนุญาตแบบ CC ทั่วไป แต่เป็นการประกาศสละลิขสิทธิ์และสิทธิ์ที่เกี่ยวข้องในงานนั้น เท่าที่กฎหมายเปิดให้สละได้
ในหลายประเทศ กฎหมายไม่ยอมให้สละสิทธิ์บางอย่างได้ทั้งหมด CC0 จึงมีข้อความสำรองไว้ ถ้าการสละสิทธิ์ส่วนใดใช้ไม่ได้ตามกฎหมาย เจ้าของให้อนุญาตแก่ทุกคนใช้งานได้โดยไม่มีเงื่อนไขแทน ผลในทางปฏิบัติคือผู้ใช้ทำอะไรกับงานก็ได้ ทั้งทำซ้ำ ดัดแปลง และใช้ในเชิงพาณิชย์ โดยไม่ต้องให้เครดิต
CC0 มีขอบเขตที่ควรรู้ คือไม่ได้สละสิทธิ์ในเครื่องหมายการค้าหรือสิทธิบัตร และไม่ได้กระทบสิทธิ์ของบุคคลอื่นที่อาจมีในงาน เช่น สิทธิ์ในความเป็นส่วนตัวของคนที่ปรากฏในภาพ
สำหรับข้อมูล CC0 มีข้อดีชัดเจน เมื่อนำชุดข้อมูลหลายร้อยชุดมารวมกัน ผู้ใช้ไม่ต้องรวบรวมเครดิตของทุกชุด และไม่ต้องกังวลว่าเงื่อนไขของแต่ละแหล่งจะขัดกัน
ข้อกำหนดการให้ใช้ข้อมูลบน data.go.th
สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน) หรือ สพร. ซึ่งดูแลศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ ออกข้อกำหนดชื่อ “ข้อกำหนดและเงื่อนไขการให้ใช้ข้อมูลของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ” (Terms and Conditions for DGA Open Government License) และเผยแพร่ไว้บน data.go.th ข้อกำหนดอาจปรับปรุงเป็นฉบับใหม่ได้ ก่อนนำข้อมูลไปใช้ ควรตรวจฉบับปัจจุบันบน data.go.th อีกครั้ง สาระสำคัญของข้อกำหนดมีดังนี้
สิ่งที่ผู้ใช้ทำได้
- หน่วยงานที่เผยแพร่ชุดข้อมูลให้ผู้ใช้ใช้สิทธิ์แบบไม่ผูกขาด ไม่จำกัดพื้นที่ ไม่จำกัดเวลา ไม่ต้องขออนุญาต และไม่ต้องเสียค่าตอบแทน
- ทำซ้ำ เผยแพร่ แจกจ่าย และใช้ประโยชน์จากข้อมูลได้ด้วยวิธีใดก็ได้
- นำข้อมูลไปรวมกับข้อมูลอื่น หรือใช้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษา วิเคราะห์ วิจัย บริการ และนวัตกรรม
สิ่งที่ผู้ใช้ต้องทำ
- อ้างอิงแหล่งที่มาของข้อมูลและหน่วยงานหรือบุคคลที่เป็นเจ้าของข้อมูลทุกครั้ง ข้อกำหนดถือว่าการอ้างอิงเป็นสาระสำคัญ ถ้าอ้างอิงไม่ถูก ส่วนนั้นถือเป็นการใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต
- ถ้าข้อมูลไม่ได้ระบุหน่วยงานผู้จัดทำ หรือรวบรวมจากหลายหน่วยงาน ให้ใช้ข้อความ “สิทธิการใช้ข้อมูลภายใต้ข้อกำหนดการให้ใช้ข้อมูลของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ”
- ใช้ข้อมูลโดยไม่เปลี่ยนสาระสำคัญจนทำให้เข้าใจผิดไปจากต้นฉบับ
- ใช้โดยชอบด้วยกฎหมาย และไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน
สิ่งที่ไม่อยู่ในการอนุญาต
- ข้อมูลที่มีกฎหมายห้ามเปิดเผย
- โลโก้ เครื่องหมายราชการ ตราสัญลักษณ์ของหน่วยงาน และตราแผ่นดิน เว้นแต่เป็นส่วนที่แยกไม่ได้ของเอกสารหรือชุดข้อมูล
- เครื่องหมายสัญลักษณ์ทางทหาร
- ทรัพย์สินทางปัญญาของบุคคลหรือองค์กรอื่นที่ผู้ให้บริการไม่มีอำนาจอนุญาต
ข้อกำหนดยังระบุว่า การใช้ข้อมูลไม่ได้แสดงว่าผู้ให้บริการรับรองการใช้ของผู้ใช้ และผู้ให้บริการไม่รับประกันความถูกต้องของข้อมูล
CC0 กับข้อกำหนดของ data.go.th ต่างกันตรงไหน
ทั้งสองแบบเปิดให้ใช้ข้อมูลได้กว้างและไม่เสียค่าใช้จ่าย ความต่างหลักอยู่ที่เงื่อนไขที่ติดมากับการใช้
| ประเด็น | CC0 | ข้อกำหนดของ data.go.th |
|---|---|---|
| ต้องให้เครดิตหรือไม่ | ไม่ต้อง | ต้องอ้างอิงแหล่งที่มาเสมอ |
| ใช้เชิงพาณิชย์ | ได้ | ได้ ภายใต้เงื่อนไขของข้อกำหนด |
| ดัดแปลง | ได้ไม่มีเงื่อนไข | ได้ แต่ห้ามเปลี่ยนสาระสำคัญจนทำให้เข้าใจผิด |
| ใช้ได้กับ | งานทุกประเภท ทั่วโลก | ข้อมูลที่เผยแพร่ผ่านศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ |
| ผู้ออกเงื่อนไข | Creative Commons | สพร. |
ข้อกำหนดของ สพร. ไม่ได้ระบุว่าเข้ากันได้กับสัญญาอนุญาต CC แบบใด ถ้าจะนำข้อมูลจาก data.go.th ไปรวมในงานที่เผยแพร่ด้วย CC เช่น รายงานที่ใช้ CC BY 4.0 ควรแยกให้ชัดว่าส่วนไหนเป็นข้อมูลจาก data.go.th และอ้างอิงตามที่ข้อกำหนดกำหนด แทนที่จะเหมารวมว่าทั้งงานอยู่ภายใต้ CC
ข้อมูลภาครัฐบางส่วนไม่มีลิขสิทธิ์อยู่แล้ว
มาตรา 7 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดว่าสิ่งต่อไปนี้ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ ได้แก่ ข่าวประจำวันและข้อเท็จจริงที่เป็นเพียงข่าวสาร รัฐธรรมนูญและกฎหมาย ระเบียบ ข้อบังคับ ประกาศ คำสั่ง คำชี้แจง และหนังสือโต้ตอบของหน่วยงานของรัฐ คำพิพากษาและคำสั่งของศาล และคำแปลหรือการรวบรวมสิ่งเหล่านี้ที่หน่วยงานของรัฐจัดทำ
ตัวเลขสถิติดิบแต่ละตัวก็เป็นข้อเท็จจริง ซึ่งลิขสิทธิ์ไม่ได้คุ้มครองข้อเท็จจริงในตัวเอง แต่การคัดเลือกหรือจัดเรียงข้อมูลอย่างสร้างสรรค์ รายงานที่เขียนอธิบายข้อมูล ภาพถ่าย และแผนที่ที่ออกแบบขึ้น อาจมีลิขสิทธิ์ได้ ส่วนงานอื่นที่หน่วยงานของรัฐจ้างทำหรือควบคุม มาตรา 14 ให้ลิขสิทธิ์เป็นของหน่วยงานนั้น
ข้อนี้มีผลในทางปฏิบัติ ถ้าข้อมูลที่ใช้เป็นประกาศหรือกฎหมาย ก็นำไปใช้ได้โดยไม่ต้องพึ่งสัญญาอนุญาตใด แต่ถ้าดาวน์โหลดผ่าน data.go.th ก็ควรอ้างอิงตามข้อกำหนด เพราะเป็นเงื่อนไขของการใช้บริการ และการอ้างอิงแหล่งข้อมูลก็เป็นแนวปฏิบัติที่ดีอยู่แล้ว
ข้อมูลส่วนบุคคลไม่ได้เปิดตามไปด้วย
ไม่ว่าจะเป็น CC0 หรือข้อกำหนดของ data.go.th สัญญาอนุญาตเรื่องลิขสิทธิ์ไม่ได้ยกเว้นกฎหมายอื่น โดยเฉพาะพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ข้อกำหนดของ data.go.th เองก็ยกเว้นข้อมูลที่กฎหมายห้ามเปิดเผย
สำหรับหน่วยงานที่จะเปิดข้อมูล ควรตรวจว่ามีข้อมูลที่ระบุตัวบุคคลได้หรือไม่ ทั้งโดยตรง เช่น ชื่อและเลขประจำตัว และโดยอ้อม เช่น ข้อมูลรายพื้นที่ละเอียดมากจนจับคู่กลับไปหาบุคคลได้ แล้วรวมเป็นตัวเลขระดับกลุ่มหรือตัดคอลัมน์ออกก่อนเผยแพร่ สำหรับผู้ใช้ ถ้าพบข้อมูลส่วนบุคคลในชุดข้อมูลเปิด ไม่ควรนำไปเผยแพร่ต่อหรือนำไปจับคู่กับข้อมูลอื่น และควรแจ้งหน่วยงานเจ้าของข้อมูล
หน่วยงานควรเลือกเงื่อนไขแบบไหน
หน่วยงานที่เผยแพร่ผ่าน data.go.th ใช้ข้อกำหนดของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐอยู่แล้วเมื่อเผยแพร่ชุดข้อมูลบนแพลตฟอร์ม ส่วนข้อมูลหรือเอกสารที่หน่วยงานเผยแพร่ในช่องทางของตัวเอง หน่วยงานที่เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ก็เลือกเงื่อนไขอื่นได้ แนวทางที่ใช้กันทั่วไปคือ
- ชุดข้อมูลดิบ CC0 ทำให้นำไปรวมและใช้ต่อได้ง่ายที่สุด
- รายงาน คู่มือ และสื่อเผยแพร่ CC BY 4.0 เปิดให้ใช้ได้กว้าง และยังได้เครดิตกลับมาที่หน่วยงาน
- เขียนให้ชัดว่าอะไรไม่อยู่ในการอนุญาต เช่น ตราหน่วยงาน ภาพที่ซื้อสิทธิ์มาจากที่อื่น หรือข้อมูลของบุคคลภายนอก
เรื่องนี้มักต้องผ่านการตัดสินใจของผู้บริหารและฝ่ายกฎหมายของหน่วยงาน และต้องเป็นไปตามประกาศหรือมาตรฐานที่คณะกรรมการพัฒนารัฐบาลดิจิทัลกำหนด บทความนี้ไม่ได้แทนคำแนะนำทางกฎหมายสำหรับหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เห็นว่าเป็นข้อมูลภาครัฐแล้วคิดว่าไม่ต้องอ้างอิง ข้อกำหนดของ data.go.th กำหนดให้อ้างอิงแหล่งที่มาเสมอ
- เข้าใจว่า data.go.th ใช้ CC0 หรือ CC BY ศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐใช้ข้อกำหนดของ สพร. เอง ซึ่งมีเงื่อนไขไม่เหมือน CC
- ใช้ตราหน่วยงานในงานของตัวเองจนดูเหมือนได้รับการรับรอง ตราและเครื่องหมายราชการอยู่นอกการอนุญาต
- ตัดหรือปรับข้อมูลจนความหมายเปลี่ยน ข้อกำหนดห้ามเปลี่ยนสาระสำคัญจนทำให้เข้าใจผิด
- หน่วยงานติด CC0 กับชุดข้อมูลที่มีข้อมูลส่วนบุคคล สัญญาอนุญาตไม่ได้ทำให้การเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลชอบด้วยกฎหมาย
คำถามที่พบบ่อย
ข้อมูลจาก data.go.th ใช้ในงานเชิงพาณิชย์ได้ไหม
ข้อกำหนดให้ทำซ้ำ เผยแพร่ แจกจ่าย และใช้ประโยชน์ได้โดยไม่จำกัดวิธี และไม่ได้ห้ามการใช้เชิงพาณิชย์ แต่ต้องทำตามเงื่อนไขอื่น โดยเฉพาะการอ้างอิงแหล่งที่มา และต้องดูว่าชุดข้อมูลนั้นมีส่วนที่อยู่นอกการอนุญาตหรือไม่
ควรเขียนอ้างอิงแบบไหน
ให้ระบุชื่อหน่วยงานที่จัดทำข้อมูล ชื่อชุดข้อมูล และลิงก์ไปหน้าชุดข้อมูล ถ้าข้อมูลไม่ได้ระบุหน่วยงาน หรือรวมมาจากหลายหน่วยงาน ให้ใช้ข้อความที่ข้อกำหนดกำหนดไว้
หน่วยงานรัฐใช้ CC0 ได้ไหม
หน่วยงานที่เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในงานมีสิทธิ์อนุญาตหรือสละสิทธิ์ได้ตามกฎหมาย แต่หน่วยงานรัฐมักต้องทำตามระเบียบภายในและมาตรฐานข้อมูลเปิดของรัฐด้วย ควรตรวจกับฝ่ายกฎหมายของหน่วยงานก่อน
CC0 ต่างจาก Public Domain Mark อย่างไร
CC0 ใช้โดยเจ้าของที่ยังมีสิทธิ์อยู่และต้องการสละสิทธิ์ ส่วน Public Domain Mark ใช้ติดป้ายบอกว่างานนั้นเป็นสาธารณสมบัติอยู่แล้ว เช่น งานที่หมดอายุลิขสิทธิ์ ไม่ใช่การสละสิทธิ์ของใคร
ถ้าข้อมูลผิด ใครรับผิดชอบ
ข้อกำหนดของ data.go.th ระบุว่าผู้ให้บริการไม่รับประกันความถูกต้องของข้อมูล CC0 ก็ไม่มีการรับประกันเช่นกัน ผู้ใช้ควรตรวจสอบข้อมูลก่อนนำไปใช้ในเรื่องสำคัญ และแจ้งหน่วยงานเมื่อพบข้อผิดพลาด
แหล่งข้อมูล
- ข้อกำหนดและเงื่อนไขการให้ใช้ข้อมูลของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ บน data.go.th พร้อมไฟล์ฉบับภาษาไทยและภาษาอังกฤษ
- สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน)
- CC0 1.0 Universal: Legal Code
- Creative Commons: CC0 คำอธิบายจากผู้ออกเครื่องมือ
- Creative Commons: Public Domain Mark
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2565 บน WIPO Lex พร้อมลิงก์ไปยังฉบับรวมแก้ไข
- สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา สำหรับค้นพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์และพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล
