หน้าหลัก › บทความ › CC0 และข้อมูลเปิดของหน่วยงานรัฐไทย

CC0 และข้อมูลเปิดของหน่วยงานรัฐไทย

ทิวทัศน์เมืองกรุงเทพมหานครรอบจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มองจากที่สูง

หน่วยงานรัฐไทยเปิดชุดข้อมูลให้ดาวน์โหลดมากขึ้นทุกปี ทั้งสถิติ งบประมาณ พิกัดสถานที่ และข้อมูลบริการต่างๆ หลายชุดอยู่บนศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ data.go.th คำถามที่ตามมาคือ คนที่ดาวน์โหลดไปทำแอป ทำงานวิจัย หรือทำข่าว ใช้ได้แค่ไหน และหน่วยงานที่อยากเปิดข้อมูลให้กว้างที่สุดควรเลือกเงื่อนไขแบบใด บทความนี้เทียบ CC0 ของ Creative Commons กับข้อกำหนดการให้ใช้ข้อมูลของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ ที่หลายคนเรียกว่า DGA Open Government License และอธิบายว่าแต่ละแบบเหมาะกับอะไร

สรุปสั้นๆ

  • CC0 คือการสละสิทธิ์เท่าที่กฎหมายเปิดให้ทำได้ ผู้ใช้ไม่ต้องให้เครดิต ไม่ต้องขออนุญาต
  • ข้อมูลบน data.go.th ใช้ข้อกำหนดของ สพร. ซึ่งเปิดให้ใช้ได้กว้าง แต่ผู้ใช้ต้องอ้างอิงแหล่งที่มาเสมอ และมีข้อยกเว้นบางเรื่อง
  • ข้อเท็จจริง กฎหมาย และประกาศของรัฐบางประเภทไม่มีลิขสิทธิ์อยู่แล้วตามมาตรา 7 ของ พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์
  • สัญญาอนุญาตแบบเปิดไม่ได้ยกเว้นกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลที่ระบุตัวบุคคลได้ต้องจัดการก่อนเปิด
  • ก่อนใช้ชุดข้อมูล ให้ดูเงื่อนไขที่หน้าชุดข้อมูลนั้นทุกครั้ง

CC0 คืออะไร

CC0 1.0 Universal เป็นเครื่องมือของ Creative Commons สำหรับเจ้าของงานที่อยากให้งานใช้ได้อย่างอิสระที่สุด ใกล้เคียงกับสาธารณสมบัติ CC0 ไม่ใช่สัญญาอนุญาตแบบ CC ทั่วไป แต่เป็นการประกาศสละลิขสิทธิ์และสิทธิ์ที่เกี่ยวข้องในงานนั้น เท่าที่กฎหมายเปิดให้สละได้

ในหลายประเทศ กฎหมายไม่ยอมให้สละสิทธิ์บางอย่างได้ทั้งหมด CC0 จึงมีข้อความสำรองไว้ ถ้าการสละสิทธิ์ส่วนใดใช้ไม่ได้ตามกฎหมาย เจ้าของให้อนุญาตแก่ทุกคนใช้งานได้โดยไม่มีเงื่อนไขแทน ผลในทางปฏิบัติคือผู้ใช้ทำอะไรกับงานก็ได้ ทั้งทำซ้ำ ดัดแปลง และใช้ในเชิงพาณิชย์ โดยไม่ต้องให้เครดิต

CC0 มีขอบเขตที่ควรรู้ คือไม่ได้สละสิทธิ์ในเครื่องหมายการค้าหรือสิทธิบัตร และไม่ได้กระทบสิทธิ์ของบุคคลอื่นที่อาจมีในงาน เช่น สิทธิ์ในความเป็นส่วนตัวของคนที่ปรากฏในภาพ

สำหรับข้อมูล CC0 มีข้อดีชัดเจน เมื่อนำชุดข้อมูลหลายร้อยชุดมารวมกัน ผู้ใช้ไม่ต้องรวบรวมเครดิตของทุกชุด และไม่ต้องกังวลว่าเงื่อนไขของแต่ละแหล่งจะขัดกัน

ข้อกำหนดการให้ใช้ข้อมูลบน data.go.th

สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน) หรือ สพร. ซึ่งดูแลศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ ออกข้อกำหนดชื่อ “ข้อกำหนดและเงื่อนไขการให้ใช้ข้อมูลของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ” (Terms and Conditions for DGA Open Government License) และเผยแพร่ไว้บน data.go.th ข้อกำหนดอาจปรับปรุงเป็นฉบับใหม่ได้ ก่อนนำข้อมูลไปใช้ ควรตรวจฉบับปัจจุบันบน data.go.th อีกครั้ง สาระสำคัญของข้อกำหนดมีดังนี้

สิ่งที่ผู้ใช้ทำได้

  • หน่วยงานที่เผยแพร่ชุดข้อมูลให้ผู้ใช้ใช้สิทธิ์แบบไม่ผูกขาด ไม่จำกัดพื้นที่ ไม่จำกัดเวลา ไม่ต้องขออนุญาต และไม่ต้องเสียค่าตอบแทน
  • ทำซ้ำ เผยแพร่ แจกจ่าย และใช้ประโยชน์จากข้อมูลได้ด้วยวิธีใดก็ได้
  • นำข้อมูลไปรวมกับข้อมูลอื่น หรือใช้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษา วิเคราะห์ วิจัย บริการ และนวัตกรรม

สิ่งที่ผู้ใช้ต้องทำ

  • อ้างอิงแหล่งที่มาของข้อมูลและหน่วยงานหรือบุคคลที่เป็นเจ้าของข้อมูลทุกครั้ง ข้อกำหนดถือว่าการอ้างอิงเป็นสาระสำคัญ ถ้าอ้างอิงไม่ถูก ส่วนนั้นถือเป็นการใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต
  • ถ้าข้อมูลไม่ได้ระบุหน่วยงานผู้จัดทำ หรือรวบรวมจากหลายหน่วยงาน ให้ใช้ข้อความ “สิทธิการใช้ข้อมูลภายใต้ข้อกำหนดการให้ใช้ข้อมูลของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ”
  • ใช้ข้อมูลโดยไม่เปลี่ยนสาระสำคัญจนทำให้เข้าใจผิดไปจากต้นฉบับ
  • ใช้โดยชอบด้วยกฎหมาย และไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน

สิ่งที่ไม่อยู่ในการอนุญาต

  • ข้อมูลที่มีกฎหมายห้ามเปิดเผย
  • โลโก้ เครื่องหมายราชการ ตราสัญลักษณ์ของหน่วยงาน และตราแผ่นดิน เว้นแต่เป็นส่วนที่แยกไม่ได้ของเอกสารหรือชุดข้อมูล
  • เครื่องหมายสัญลักษณ์ทางทหาร
  • ทรัพย์สินทางปัญญาของบุคคลหรือองค์กรอื่นที่ผู้ให้บริการไม่มีอำนาจอนุญาต

ข้อกำหนดยังระบุว่า การใช้ข้อมูลไม่ได้แสดงว่าผู้ให้บริการรับรองการใช้ของผู้ใช้ และผู้ให้บริการไม่รับประกันความถูกต้องของข้อมูล

CC0 กับข้อกำหนดของ data.go.th ต่างกันตรงไหน

ทั้งสองแบบเปิดให้ใช้ข้อมูลได้กว้างและไม่เสียค่าใช้จ่าย ความต่างหลักอยู่ที่เงื่อนไขที่ติดมากับการใช้

ประเด็น CC0 ข้อกำหนดของ data.go.th
ต้องให้เครดิตหรือไม่ ไม่ต้อง ต้องอ้างอิงแหล่งที่มาเสมอ
ใช้เชิงพาณิชย์ ได้ ได้ ภายใต้เงื่อนไขของข้อกำหนด
ดัดแปลง ได้ไม่มีเงื่อนไข ได้ แต่ห้ามเปลี่ยนสาระสำคัญจนทำให้เข้าใจผิด
ใช้ได้กับ งานทุกประเภท ทั่วโลก ข้อมูลที่เผยแพร่ผ่านศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐ
ผู้ออกเงื่อนไข Creative Commons สพร.

ข้อกำหนดของ สพร. ไม่ได้ระบุว่าเข้ากันได้กับสัญญาอนุญาต CC แบบใด ถ้าจะนำข้อมูลจาก data.go.th ไปรวมในงานที่เผยแพร่ด้วย CC เช่น รายงานที่ใช้ CC BY 4.0 ควรแยกให้ชัดว่าส่วนไหนเป็นข้อมูลจาก data.go.th และอ้างอิงตามที่ข้อกำหนดกำหนด แทนที่จะเหมารวมว่าทั้งงานอยู่ภายใต้ CC

ข้อมูลภาครัฐบางส่วนไม่มีลิขสิทธิ์อยู่แล้ว

มาตรา 7 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดว่าสิ่งต่อไปนี้ไม่ถือเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ ได้แก่ ข่าวประจำวันและข้อเท็จจริงที่เป็นเพียงข่าวสาร รัฐธรรมนูญและกฎหมาย ระเบียบ ข้อบังคับ ประกาศ คำสั่ง คำชี้แจง และหนังสือโต้ตอบของหน่วยงานของรัฐ คำพิพากษาและคำสั่งของศาล และคำแปลหรือการรวบรวมสิ่งเหล่านี้ที่หน่วยงานของรัฐจัดทำ

ตัวเลขสถิติดิบแต่ละตัวก็เป็นข้อเท็จจริง ซึ่งลิขสิทธิ์ไม่ได้คุ้มครองข้อเท็จจริงในตัวเอง แต่การคัดเลือกหรือจัดเรียงข้อมูลอย่างสร้างสรรค์ รายงานที่เขียนอธิบายข้อมูล ภาพถ่าย และแผนที่ที่ออกแบบขึ้น อาจมีลิขสิทธิ์ได้ ส่วนงานอื่นที่หน่วยงานของรัฐจ้างทำหรือควบคุม มาตรา 14 ให้ลิขสิทธิ์เป็นของหน่วยงานนั้น

ข้อนี้มีผลในทางปฏิบัติ ถ้าข้อมูลที่ใช้เป็นประกาศหรือกฎหมาย ก็นำไปใช้ได้โดยไม่ต้องพึ่งสัญญาอนุญาตใด แต่ถ้าดาวน์โหลดผ่าน data.go.th ก็ควรอ้างอิงตามข้อกำหนด เพราะเป็นเงื่อนไขของการใช้บริการ และการอ้างอิงแหล่งข้อมูลก็เป็นแนวปฏิบัติที่ดีอยู่แล้ว

ข้อมูลส่วนบุคคลไม่ได้เปิดตามไปด้วย

ไม่ว่าจะเป็น CC0 หรือข้อกำหนดของ data.go.th สัญญาอนุญาตเรื่องลิขสิทธิ์ไม่ได้ยกเว้นกฎหมายอื่น โดยเฉพาะพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ข้อกำหนดของ data.go.th เองก็ยกเว้นข้อมูลที่กฎหมายห้ามเปิดเผย

สำหรับหน่วยงานที่จะเปิดข้อมูล ควรตรวจว่ามีข้อมูลที่ระบุตัวบุคคลได้หรือไม่ ทั้งโดยตรง เช่น ชื่อและเลขประจำตัว และโดยอ้อม เช่น ข้อมูลรายพื้นที่ละเอียดมากจนจับคู่กลับไปหาบุคคลได้ แล้วรวมเป็นตัวเลขระดับกลุ่มหรือตัดคอลัมน์ออกก่อนเผยแพร่ สำหรับผู้ใช้ ถ้าพบข้อมูลส่วนบุคคลในชุดข้อมูลเปิด ไม่ควรนำไปเผยแพร่ต่อหรือนำไปจับคู่กับข้อมูลอื่น และควรแจ้งหน่วยงานเจ้าของข้อมูล

หน่วยงานควรเลือกเงื่อนไขแบบไหน

หน่วยงานที่เผยแพร่ผ่าน data.go.th ใช้ข้อกำหนดของศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐอยู่แล้วเมื่อเผยแพร่ชุดข้อมูลบนแพลตฟอร์ม ส่วนข้อมูลหรือเอกสารที่หน่วยงานเผยแพร่ในช่องทางของตัวเอง หน่วยงานที่เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ก็เลือกเงื่อนไขอื่นได้ แนวทางที่ใช้กันทั่วไปคือ

  • ชุดข้อมูลดิบ CC0 ทำให้นำไปรวมและใช้ต่อได้ง่ายที่สุด
  • รายงาน คู่มือ และสื่อเผยแพร่ CC BY 4.0 เปิดให้ใช้ได้กว้าง และยังได้เครดิตกลับมาที่หน่วยงาน
  • เขียนให้ชัดว่าอะไรไม่อยู่ในการอนุญาต เช่น ตราหน่วยงาน ภาพที่ซื้อสิทธิ์มาจากที่อื่น หรือข้อมูลของบุคคลภายนอก

เรื่องนี้มักต้องผ่านการตัดสินใจของผู้บริหารและฝ่ายกฎหมายของหน่วยงาน และต้องเป็นไปตามประกาศหรือมาตรฐานที่คณะกรรมการพัฒนารัฐบาลดิจิทัลกำหนด บทความนี้ไม่ได้แทนคำแนะนำทางกฎหมายสำหรับหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • เห็นว่าเป็นข้อมูลภาครัฐแล้วคิดว่าไม่ต้องอ้างอิง ข้อกำหนดของ data.go.th กำหนดให้อ้างอิงแหล่งที่มาเสมอ
  • เข้าใจว่า data.go.th ใช้ CC0 หรือ CC BY ศูนย์กลางข้อมูลเปิดภาครัฐใช้ข้อกำหนดของ สพร. เอง ซึ่งมีเงื่อนไขไม่เหมือน CC
  • ใช้ตราหน่วยงานในงานของตัวเองจนดูเหมือนได้รับการรับรอง ตราและเครื่องหมายราชการอยู่นอกการอนุญาต
  • ตัดหรือปรับข้อมูลจนความหมายเปลี่ยน ข้อกำหนดห้ามเปลี่ยนสาระสำคัญจนทำให้เข้าใจผิด
  • หน่วยงานติด CC0 กับชุดข้อมูลที่มีข้อมูลส่วนบุคคล สัญญาอนุญาตไม่ได้ทำให้การเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลชอบด้วยกฎหมาย

คำถามที่พบบ่อย

ข้อมูลจาก data.go.th ใช้ในงานเชิงพาณิชย์ได้ไหม

ข้อกำหนดให้ทำซ้ำ เผยแพร่ แจกจ่าย และใช้ประโยชน์ได้โดยไม่จำกัดวิธี และไม่ได้ห้ามการใช้เชิงพาณิชย์ แต่ต้องทำตามเงื่อนไขอื่น โดยเฉพาะการอ้างอิงแหล่งที่มา และต้องดูว่าชุดข้อมูลนั้นมีส่วนที่อยู่นอกการอนุญาตหรือไม่

ควรเขียนอ้างอิงแบบไหน

ให้ระบุชื่อหน่วยงานที่จัดทำข้อมูล ชื่อชุดข้อมูล และลิงก์ไปหน้าชุดข้อมูล ถ้าข้อมูลไม่ได้ระบุหน่วยงาน หรือรวมมาจากหลายหน่วยงาน ให้ใช้ข้อความที่ข้อกำหนดกำหนดไว้

หน่วยงานรัฐใช้ CC0 ได้ไหม

หน่วยงานที่เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในงานมีสิทธิ์อนุญาตหรือสละสิทธิ์ได้ตามกฎหมาย แต่หน่วยงานรัฐมักต้องทำตามระเบียบภายในและมาตรฐานข้อมูลเปิดของรัฐด้วย ควรตรวจกับฝ่ายกฎหมายของหน่วยงานก่อน

CC0 ต่างจาก Public Domain Mark อย่างไร

CC0 ใช้โดยเจ้าของที่ยังมีสิทธิ์อยู่และต้องการสละสิทธิ์ ส่วน Public Domain Mark ใช้ติดป้ายบอกว่างานนั้นเป็นสาธารณสมบัติอยู่แล้ว เช่น งานที่หมดอายุลิขสิทธิ์ ไม่ใช่การสละสิทธิ์ของใคร

ถ้าข้อมูลผิด ใครรับผิดชอบ

ข้อกำหนดของ data.go.th ระบุว่าผู้ให้บริการไม่รับประกันความถูกต้องของข้อมูล CC0 ก็ไม่มีการรับประกันเช่นกัน ผู้ใช้ควรตรวจสอบข้อมูลก่อนนำไปใช้ในเรื่องสำคัญ และแจ้งหน่วยงานเมื่อพบข้อผิดพลาด

แหล่งข้อมูล