ครูหลายคนทำใบงาน สไลด์ และคลิปสอนขึ้นมาเองทุกเทอม แล้วแชร์ต่อในกลุ่มครูหรือโพสต์ไว้ให้นักเรียนโหลด งานเหล่านี้มีประโยชน์กับคนอื่นอีกมาก แต่ถ้าไม่บอกให้ชัดว่าใครเอาไปใช้ต่อได้แค่ไหน ครูคนอื่นก็ไม่กล้าหยิบไปปรับ หรือหยิบไปโดยไม่รู้ว่าต้องให้เครดิตอย่างไร บทความนี้อธิบายวิธีเผยแพร่สื่อการสอนด้วยสัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์ (CC) ตั้งแต่เลือกแบบที่เหมาะ ตรวจว่าเรามีสิทธิ์อนุญาตหรือไม่ ไปจนถึงการติดสัญญาอนุญาตให้คนเห็น
สรุปสั้นๆ
- สัญญาอนุญาต CC บอกล่วงหน้าว่าคนอื่นใช้งานของเราได้แค่ไหน โดยไม่ต้องมาขออนุญาตทีละคน
- สื่อการสอนที่อยากให้ครูคนอื่นนำไปปรับใช้ได้เต็มที่ เหมาะกับ CC BY หรือ CC BY-SA
- ก่อนติดสัญญาอนุญาต ต้องแน่ใจว่าเราเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์จริง ครูที่ทำงานให้หน่วยงานรัฐหรือโรงเรียนควรตรวจระเบียบของต้นสังกัดก่อน
- รูป เพลง และฟอนต์ของคนอื่นที่อยู่ในสื่อ ไม่ได้กลายเป็น CC ตามไปด้วย ต้องตรวจและระบุแยก
- เขียนสัญญาอนุญาตไว้บนตัวงาน พร้อมลิงก์ไปยังหน้าสัญญาอนุญาตบน creativecommons.org
ทำไมสื่อการสอนควรมีสัญญาอนุญาตที่ชัดเจน
ตามกฎหมายลิขสิทธิ์ งานที่เราสร้างขึ้นได้รับความคุ้มครองทันที คนอื่นจะทำซ้ำ ดัดแปลง หรือเผยแพร่ต่อได้ก็ต่อเมื่อได้รับอนุญาตจากเจ้าของ หรือเข้าข้อยกเว้นที่กฎหมายกำหนด เมื่อครูโพสต์ใบงานไว้เฉยๆ โดยไม่บอกอะไร คนที่อยากเอาไปแปลเป็นภาษาท้องถิ่น ตัดบางส่วนไปใช้ หรือรวมเป็นชุดเอกสารให้ครูในเขตพื้นที่ จึงอยู่ในที่ที่ไม่แน่ใจ บางคนเลือกไม่ใช้ บางคนใช้ไปโดยไม่ได้ให้เครดิต
สัญญาอนุญาต CC แก้ปัญหานี้ด้วยการให้อนุญาตไว้ล่วงหน้ากับทุกคน ภายใต้เงื่อนไขที่เราเลือก เช่น ต้องให้เครดิต หรือต้องแบ่งปันงานดัดแปลงด้วยสัญญาอนุญาตเดียวกัน คนที่จะใช้รู้ทันทีว่าทำอะไรได้ ส่วนเรายังเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์เหมือนเดิม
สื่อการสอนที่เปิดให้ใช้ ปรับ และแจกต่อได้แบบนี้ มักเรียกว่า ทรัพยากรการศึกษาแบบเปิด หรือ OER (Open Educational Resources) หัวใจของ OER คือครูคนอื่นไม่ต้องเริ่มจากศูนย์ เอางานที่มีอยู่ไปปรับให้เข้ากับห้องเรียนของตัวเองได้เลย
เลือกสัญญาอนุญาตแบบไหนดีสำหรับสื่อการสอน
สัญญาอนุญาต CC ทั้ง 6 แบบมีเงื่อนไขแสดงที่มา (BY) เหมือนกันทุกแบบ ส่วนที่ต่างกันคือจะยอมให้ใช้เชิงพาณิชย์หรือไม่ (NC) ยอมให้ดัดแปลงหรือไม่ (ND) และต้องแบ่งปันงานดัดแปลงแบบเดียวกันหรือไม่ (SA) สำหรับสื่อการสอน คำถามหลักมีสองข้อ
อยากให้คนอื่นปรับแก้ได้ไหม
สื่อการสอนแทบทุกชิ้นต้องถูกปรับเมื่อไปอยู่ในห้องเรียนอื่น เช่น เปลี่ยนตัวอย่างให้เข้ากับท้องถิ่น ลดระดับความยาก หรือแปลภาษา ถ้าเลือกแบบที่มี ND ครูคนอื่นจะทำสิ่งเหล่านี้ไม่ได้เลย งานจึงถูกใช้ได้แค่แบบที่เราทำไว้ ด้วยเหตุนี้ งานที่ตั้งใจเป็น OER จึงมักหลีกเลี่ยง ND
รับได้ไหมถ้ามีคนเอาไปใช้ในงานที่มีรายได้
ครูบางคนไม่สบายใจถ้าใบงานของตัวเองไปอยู่ในหนังสือแบบฝึกหัดที่ขายได้ จึงเลือก NC แต่ควรรู้ว่า NC ทำให้บางกรณีที่ดูไม่ใช่การค้าก็กลายเป็นเรื่องไม่แน่ใจ เช่น โรงเรียนเอกชนที่เก็บค่าเล่าเรียน ติวเตอร์ที่สอนออนไลน์ หรือช่องวิดีโอที่มีโฆษณา งานที่เป็น NC ยังนำไปรวมกับงาน CC BY-SA ไม่ได้ เพราะเงื่อนไขขัดกัน
ทางเลือกที่ใช้กันมาก
- CC BY เปิดกว้างที่สุด ทำอะไรก็ได้ขอแค่ให้เครดิต เหมาะถ้าอยากให้งานแพร่ไปไกลที่สุด
- CC BY-SA ให้ทำอะไรก็ได้เหมือนกัน แต่งานที่ดัดแปลงต้องเผยแพร่ด้วยสัญญาอนุญาตเดียวกัน เหมาะถ้าอยากให้งานต่อยอดเปิดต่อไปด้วย
- CC BY-NC-SA ใช้ได้เฉพาะที่ไม่ใช่การค้า และต้องแบ่งปันแบบเดียวกัน พบบ่อยในสื่อการสอนของมหาวิทยาลัยบางแห่ง แต่ข้อจำกัดเรื่อง NC ที่กล่าวไว้ข้างบนก็ใช้กับแบบนี้ด้วย
ถ้ายังตัดสินใจไม่ได้ ลองดูคู่มือเลือกสัญญาอนุญาตของเรา หรือเครื่องมือเลือกสัญญาอนุญาตบนเว็บไซต์ Creative Commons ซึ่งถามทีละข้อแล้วแนะนำแบบที่ตรงกับคำตอบ
ตรวจก่อนว่าเรามีสิทธิ์อนุญาตจริงหรือไม่
สัญญาอนุญาต CC ต้องมาจากเจ้าของลิขสิทธิ์ ข้อนี้ฟังดูง่าย แต่ครูหลายคนสร้างสื่อในฐานะลูกจ้างหรือข้าราชการ ซึ่งความเป็นเจ้าของอาจไม่ได้อยู่ที่ตัวครูเสมอไป
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มีหลักเรื่องนี้อยู่สองมาตราที่ควรรู้ มาตรา 9 ว่าด้วยงานที่ลูกจ้างสร้างขึ้นในการทำงานตามสัญญาจ้าง โดยหลักลิขสิทธิ์เป็นของลูกจ้างผู้สร้างสรรค์ เว้นแต่ตกลงกันเป็นหนังสือไว้เป็นอย่างอื่น แต่นายจ้างมีสิทธิ์นำงานไปเผยแพร่ตามวัตถุประสงค์ของการจ้างได้ ส่วนมาตรา 14 ว่าด้วยงานที่สร้างขึ้นโดยการจ้าง ตามคำสั่ง หรือในความควบคุมของหน่วยงานของรัฐ ลิขสิทธิ์เป็นของหน่วยงานนั้น เว้นแต่ตกลงกันเป็นหนังสือไว้เป็นอย่างอื่น
ในทางปฏิบัติ ครูโรงเรียนรัฐที่ทำสื่อตามคำสั่งหรือโครงการของต้นสังกัด อาจไม่ใช่เจ้าของลิขสิทธิ์ในสื่อชิ้นนั้น ส่วนครูโรงเรียนเอกชนหรือมหาวิทยาลัย มักมีระเบียบหรือสัญญาจ้างที่พูดถึงทรัพย์สินทางปัญญาไว้ วิธีที่ปลอดภัยคืออ่านระเบียบของสถานศึกษา หรือถามฝ่ายบริหารให้ชัดก่อน ถ้าหน่วยงานเป็นเจ้าของ คนที่ตัดสินใจติดสัญญาอนุญาต CC ได้คือหน่วยงาน ไม่ใช่ครูคนเดียว
งานที่ครูทำเองนอกเวลางาน ด้วยอุปกรณ์ของตัวเอง และไม่ได้อยู่ในคำสั่งของใคร มักเป็นของครูเอง แต่ถ้าไม่แน่ใจ การมีหนังสือยืนยันจากสถานศึกษาก็ช่วยตัดปัญหาในภายหลัง
ระวังของคนอื่นที่อยู่ในสื่อของเรา
สไลด์หนึ่งชุดอาจมีรูปจากอินเทอร์เน็ต แผนภาพจากหนังสือเรียน ภาพหน้าจอจากเว็บไซต์ และเพลงประกอบคลิป สิ่งเหล่านี้เป็นลิขสิทธิ์ของคนอื่น การที่เราติด CC BY ไว้บนสไลด์ไม่ได้ทำให้รูปของคนอื่นกลายเป็น CC BY ไปด้วย
กฎหมายไทยมีข้อยกเว้นให้ครูทำซ้ำหรือดัดแปลงงานบางส่วนเพื่อประโยชน์ในการสอนของตนได้ ตามมาตรา 32 ภายใต้เงื่อนไขว่าต้องไม่ขัดต่อการแสวงหาประโยชน์ตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์ และไม่กระทบสิทธิ์ของเจ้าของเกินสมควร แต่ข้อยกเว้นนี้ผูกกับการสอนของครูเอง เมื่อเราเผยแพร่สื่อให้ทุกคนดาวน์โหลดและดัดแปลงได้ สถานการณ์ก็เปลี่ยนไป ข้อยกเว้นเพื่อการสอนอาจไม่ครอบคลุมการแจกจ่ายแบบนั้น
ทางออกที่ง่ายที่สุดคือใช้สื่อที่เปิดอยู่แล้ว เช่น รูปที่เป็น CC0 หรือ CC BY จาก Wikimedia Commons หรือ Openverse แล้วระบุที่มาของแต่ละชิ้นไว้ใกล้ๆ หรือรวมไว้ในหน้าเครดิตท้ายเอกสาร ถ้าจำเป็นต้องใช้งานที่ไม่เปิด ให้เขียนแยกให้ชัดว่าชิ้นนั้นไม่อยู่ภายใต้สัญญาอนุญาต CC ของเรา เช่น “ภาพในหน้า 5 สงวนลิขสิทธิ์โดยเจ้าของ ไม่รวมอยู่ในสัญญาอนุญาตนี้”
เรื่องฟอนต์ก็ควรระวัง ฟอนต์บางตัวอนุญาตให้ใช้พิมพ์งานได้แต่ห้ามฝังในไฟล์ที่แจกต่อ ถ้าจะแจกไฟล์ต้นฉบับให้คนอื่นแก้ได้ ฟอนต์ที่มีสัญญาอนุญาตเปิดจะช่วยให้ครูคนอื่นเปิดไฟล์ได้เหมือนที่เราเห็น
ติดสัญญาอนุญาตให้คนอื่นเห็นได้ง่าย
สัญญาอนุญาตที่ไม่มีใครเห็นก็ไม่มีประโยชน์ ควรระบุไว้บนตัวงาน ไม่ใช่แค่ในโพสต์ที่แชร์ เพราะไฟล์มักถูกส่งต่อโดยไม่มีข้อความเดิมติดไปด้วย
- เขียนประโยคระบุสัญญาอนุญาต เช่น “ใบงานเรื่องเศษส่วน โดย ครูประจำวิชาคณิตศาสตร์ โรงเรียน… เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาต CC BY 4.0” แล้วลิงก์คำว่า CC BY 4.0 ไปยังหน้าสัญญาอนุญาตบน creativecommons.org
- วางไว้ในตำแหน่งที่ไม่หลุด เช่น หน้าปก ท้ายเอกสาร สไลด์แรกหรือสไลด์สุดท้าย และในคำอธิบายของคลิป
- แจกไฟล์ที่แก้ไขได้ด้วย ถ้าอนุญาตให้ดัดแปลง การแจกเฉพาะ PDF ทำให้ครูคนอื่นปรับได้ยาก ควรแนบไฟล์ต้นฉบับ เช่น ไฟล์เอกสารหรือไฟล์สไลด์ ไว้ด้วย
- ใส่หน้าเครดิตสำหรับสื่อของคนอื่น บอกชื่องาน ผู้สร้าง แหล่งที่มา และสัญญาอนุญาตของแต่ละชิ้น
- ตั้งค่าบนแพลตฟอร์ม บางแพลตฟอร์มมีช่องเลือกสัญญาอนุญาต เช่น YouTube ให้เลือก Creative Commons Attribution (CC BY) ได้ในหน้ารายละเอียดของวิดีโอ
สัญญาอนุญาต CC เพิกถอนไม่ได้ เมื่อเผยแพร่ไปแล้ว คนที่ได้งานไปภายใต้เงื่อนไขนั้นยังใช้ต่อได้ แม้เราจะลบไฟล์ออกในภายหลัง จึงควรตัดสินใจให้แน่ก่อนเผยแพร่
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ติด CC กับงานที่ไม่ใช่ของเรา เช่น สื่อที่ทำตามคำสั่งของหน่วยงาน หรือใบงานที่ดัดแปลงมาจากหนังสือเรียนที่สงวนลิขสิทธิ์
- เขียนแค่ว่า “ใช้ได้ฟรี” หรือ “CC” โดยไม่บอกแบบและรุ่นของสัญญาอนุญาต คนที่จะใช้ก็ยังไม่รู้ว่าทำอะไรได้บ้าง
- เลือก ND ทั้งที่อยากให้ครูคนอื่นปรับใช้ ND ห้ามแจกงานที่ดัดแปลงแล้ว ซึ่งขัดกับเป้าหมายของ OER
- ลืมรูปและเพลงในสื่อ ติด CC BY ไว้ทั้งชุด ทั้งที่ข้างในมีรูปที่ไม่ได้รับอนุญาต
- ใส่สัญญาอนุญาตไว้แค่ในโพสต์ พอไฟล์ถูกส่งต่อ ข้อมูลสัญญาอนุญาตก็หายไป
คำถามที่พบบ่อย
ติด CC แล้วยังเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์อยู่ไหม
ยังเป็นเจ้าของอยู่ สัญญาอนุญาต CC เป็นการอนุญาตให้คนอื่นใช้ตามเงื่อนไข ไม่ใช่การโอนลิขสิทธิ์ เรายังอนุญาตให้ใครใช้ด้วยเงื่อนไขอื่นเพิ่มเติมได้ด้วย
ถ้ามีคนเอาใบงานของเราไปขาย ทำอะไรได้บ้าง
ขึ้นกับสัญญาอนุญาตที่เลือก ถ้าเป็น CC BY หรือ CC BY-SA การขายเป็นสิ่งที่อนุญาตไว้แล้ว ตราบใดที่ผู้ขายให้เครดิตและทำตามเงื่อนไขอื่นครบ ถ้าเป็นแบบที่มี NC การขายถือว่าไม่ได้รับอนุญาต
นักเรียนเป็นคนทำงานชิ้นนั้น ครูติด CC ให้ได้ไหม
โดยหลักงานที่นักเรียนสร้างเป็นลิขสิทธิ์ของนักเรียน ครูควรขออนุญาตนักเรียน และสำหรับนักเรียนที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ควรขอความยินยอมจากผู้ปกครองด้วย ก่อนเผยแพร่ด้วยสัญญาอนุญาตใดๆ
เปลี่ยนใจภายหลังได้ไหม
เลิกเผยแพร่ได้ หรือเปลี่ยนสัญญาอนุญาตสำหรับฉบับใหม่ได้ แต่คนที่ได้งานฉบับเดิมไปภายใต้ CC แล้วยังใช้ฉบับนั้นต่อได้ตามเงื่อนไขเดิม
ควรใช้ CC รุ่นไหน
รุ่นล่าสุดคือ 4.0 ซึ่ง Creative Commons แนะนำให้ใช้สำหรับงานใหม่ เพราะเขียนมาให้ใช้ได้ในหลายประเทศโดยไม่ต้องดัดแปลงตามกฎหมายแต่ละประเทศ
แหล่งข้อมูล
- Creative Commons: About CC Licenses คำอธิบายสัญญาอนุญาตทั้ง 6 แบบจากผู้ออกสัญญาอนุญาต
- Creative Commons License Chooser เครื่องมือช่วยเลือกสัญญาอนุญาต
- Creative Commons: Frequently Asked Questions รวมถึงเรื่องการเพิกถอนและความเข้ากันได้ของสัญญาอนุญาต
- พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2565 บน WIPO Lex พร้อมลิงก์ไปยังพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ฉบับรวมแก้ไข
- กรมทรัพย์สินทางปัญญา ข้อมูลกฎหมายและบริการด้านลิขสิทธิ์
- คู่มือเลือกสัญญาอนุญาต บนเว็บไซต์นี้
